Kinderlongarts Martijn den Dekker: ‘Het grootste probleem van vapen is de verslaving’

Tijdens het eerste Mediq Luchtwegzorgsymposium in Utrecht was er één workshop die al geruime tijd helemaal vol zat: die van kinderarts-pulmonoloog Martijn den Dekker, werkzaam bij het Erasmus MC Sophia Kinderziekenhuis. Het onderwerp: vapen. Een urgent thema dat steeds vaker terugkomt in de spreekkamer en waar zorgverleners veel vragen over hebben.
In twee sessies voor een bomvolle zaal onderstreept den Dekker die urgentie direct. Vapen is geen nicheverschijnsel meer. Bijna 22% van de 12- tot 25-jarigen heeft in het afgelopen jaar gevaped. Dagelijks beginnen in Nederland minstens 70 kinderen met roken of vapen, wat optelt tot ruim 25.000 nieuwe gebruikers per jaar.
Afbeelding: Martijn den Dekker tijdens zijn presentatie op het Mediq Luchtwegzorgsymposium
Het onderwerp is niet meer te negeren
Vapen heeft gevolgen voor zorgverleners in de luchtwegzorg: de kans dat vapegebruik een rol speelt bij klachten van patiënten wordt steeds groter. Niet alleen bij adolescenten, maar ook bij jongeren met luchtwegklachten of een verminderde inspanningstolerantie.
Den Dekker zet uiteen wat we wel en (nog) niet weten over vapen. Want terwijl de onderzoeken naar de langetermijneffecten nog lopen, krijgen zorgverleners nu al te maken met jongeren die klachten ontwikkelen en worstelen met nicotineafhankelijkheid.
Hoewel vapen werd geïntroduceerd als ‘gezond’ alternatief en stophulp voor de sigaret, groeit nu een generatie op voor wie de vape het eerste nicotineproduct is. Ze zijn bovendien gemakkelijk verkrijgbaar en bevatten vaak aantrekkelijke smaakjes.
Een vape is geen sigaret, maar dat betekent niet dat het veilig is
Een misverstand dat meteen sneuvelt is dat een vape vooral waterdamp zou produceren. Een vape verbrandt geen tabak maar verhit een vloeistof die als aerosol wordt ingeademd. Dat kan nicotine, organische stoffen en metalen zoals nikkel, tin en lood bevatten.
‘We geven een nieuw, ongecontroleerd en verslavend middel aan onze pubers. Het is om moedeloos van te worden.’
Vapes bestaan nog niet lang genoeg om te weten welke gevolgen langdurige blootstelling veroorzaakt. Den Dekker: ‘We zeggen liever nu: dit is niet goed, stop ermee, dan dat we over twintig of dertig jaar moeten zeggen dat we het eerder hadden moeten roepen.’
Uiteindelijk draait het om nicotine
Nicotine bereikt de hersenen binnen enkele seconden en activeert daar het beloningssysteem met een kort gevoel van ontspanning als gevolg. Daalt het nicotinegehalte, dan ontstaan klachten als onrust, prikkelbaarheid en trek. Door opnieuw te vapen verdwijnen die klachten tijdelijk, waarmee de cyclus rond is.
Vooral bij jongeren is dat zorgelijk. Het puberbrein ontwikkelt zich en is gevoelig voor verslavende prikkels en sociale beïnvloeding. Juist die combinatie maakt adolescenten kwetsbaar. Of, zoals den Dekker het zelf formuleert: ‘Eén van de grootste risico’s voor jongeren in Nederland op dit moment is nicotineverslaving.’
Dat vapen helpt tegen stress is een misverstand
Veel jongeren ervaren vapen als iets dat ontspanning geeft. Ook dat misverstand wordt uit de weg geruimd: wat voelt als stressvermindering is het tijdelijk opheffen van ontwenningsverschijnselen. Zodra de nicotine uitwerkt ontstaat opnieuw onrust en daarmee behoefte. Zo draagt nicotine juist bij aan stress.
Dat verklaart volgens den Dekker waarom hij regelmatig jongeren ziet die slecht slapen, concentratieproblemen hebben, zich voortdurend onrustig voelen of last hebben van hartkloppingen. Soms worden jongeren zelfs ’s nachts wakker omdat ze nicotine nodig hebben.
‘Als iemand het gouden antwoord heeft hoe je een puberbrein vertelt dat vapen slecht is én dat ze ernaar luisteren, dan hoor ik het heel graag.’

Een belangrijke taak voor zorgverleners
Den Dekker vraagt om vaker dan nu aan vapen te denken en ernaar te vragen. Veel aandacht in de media gaat uit naar ernstige incidenten en complicaties rondom vapen. En hoewel die er zeker zijn – hij ziet ze zelf op de IC – speelt er onder de oppervlakte een groter probleem: een groeiende groep jongeren die afhankelijk wordt van nicotine.
Veel zorgverleners vragen standaard naar roken, maar niet altijd naar vapen. Zeker niet bij jonge patiënten. Daarnaast is het volgens den Dekker minstens zo relevant om alert te zijn op klachten die minder snel met de longen worden geassocieerd. Hij pleit ervoor om vapegebruik actief uit te vragen bij:
- Benauwdheid, hoesten of terugkerende luchtwegklachten
- Verminderde inspanningstolerantie
- Astmatische klachten zonder duidelijke verklaring
- Slaap- en concentratieproblemen of vermoeidheid
- Stress- of onrustklachten
Ook adviseert hij om onverklaarbare klachten waarbij vapegebruik mogelijk een rol speelt te melden, zodat meer data beschikbaar komt om verbanden beter te kunnen onderzoeken. Het onderwerp verdient kortom een vaste plek in de anamnese, zeker bij jongeren en jongvolwassenen.
Afbeelding: Dr. Martijn den Dekker, kinderarts-pulmonoloog, Erasmus MC Sophia Kinderziekenhuis Rotterdam
Wat weten we al wel en wat nog niet?
Nergens claimt den Dekker dat we alle antwoorden al hebben. Wat we wel weten is dat vapen niet veilig is, dat de aerosol schadelijke stoffen kan bevatten, dat nicotine extreem verslavend is en dat de luchtwegen geïrriteerd kunnen raken. Wat we nog niet weten zijn de exacte langetermijneffecten, zoals het risico op kanker of hart- en vaatschade. In wereldwijde cohortstudies wordt daar onderzoek naar gedaan, maar het zal nog jaren duren voordat daar meer duidelijkheid over is.
Ook op het gebied van stoppen met roken ligt vapen genuanceerd. Onderzoek laat zien dat gereguleerde nicotinevapes sommige volwassen rokers kunnen helpen stoppen met roken. Dat betekent echter niet dat vapes veilig zijn voor jongeren, noch vormt het een reden voor niet-rokers om ermee te beginnen.
Voor mensen die vapen is er online goede informatie beschikbaar die kan helpen bij het stoppen, zoals op wequit.nl, rookvrijookjij.nl, rookvrijenfitter.nl, sinefuma.nl.
Er is geen reden om af te wachten
Het gebrek aan zekerheid is volgens den Dekker absoluut geen reden om af te wachten. De signalen die zorgverleners vandaag zien, zijn relevant genoeg om het gesprek aan te gaan. Wacht niet tot elk langetermijneffect volledig is bewezen voor je er aandacht aan besteedt. Dat kan nog jaren duren.
Zorg ervoor dat je – ondanks dat het nog lang kan duren voordat we meer weten – niet straks denkt ‘hadden we maar eerder en meer gewaarschuwd’. Wees alert, ook bij klachten die niet direct met vapen worden geassocieerd, maak het onderwerp bespreekbaar, onderdeel van de anamnese en stel de vraag: ‘Gebruik je een vape?’