Bisfosfonaten
Wat zijn bisfosfonaten?
Bisfosfonaten zijn geneesmiddelen die de botafbraak remmen. Ze binden zich aan het botweefsel en remmen de activiteit van osteoclasten, de cellen die verantwoordelijk zijn voor botafbraak. Hierdoor neemt de botresorptie af en wordt het bot sterker.
Bisfosfonaten worden onder andere toegepast bij osteoporose, de ziekte van Paget, hypercalciëmie door maligniteiten en botcomplicaties bij kanker met botmetastasen.
Inhoudsopgave
Welke bisfosfonaten zijn er?
Binnen de groep bisfosfonaten zijn verschillende geneesmiddelen beschikbaar:
| Geneesmiddel | Toediening | Belangrijkste toepassingen |
|---|---|---|
| Alendroninezuur | Oraal | Osteoporose en fractuurpreventie |
| Risedroninezuur | Oraal | Osteoporose, fractuurpreventie en ziekte van Paget |
| Clodroninezuur | Oraal | Met name botcomplicaties bij maligniteiten |
| Ibandroninezuur | Oraal/i.v. | Osteoporose en fractuurpreventie |
| Pamidroninezuur (pamidronaat) |
i.v. | Met name hypercalciëmie en botcomplicaties bij maligniteiten |
| Zoledroninezuur | i.v. | Osteoporose, ziekte van Paget, hypercalciëmie en botcomplicaties bij maligniteiten |
De Farmacotherapeutische groep omvat daarmee zowel orale als intraveneuze bisfosfonaten. Voor infuustherapie zijn vooral relevant: Pamidroninezuur en zoledroninezuur.
Bekende merken Zoledroninezuur
| Middel | Werkzame stof | Sterkte | Belangrijke toepassing | Frequentie |
|---|---|---|---|---|
| Aclasta® | zoledroninezuur | 5 mg/100 ml | Osteoporose, glucocorticoïd-geïnduceerde osteoporose, ziekte van Paget | Osteoporose: meestal 1× per jaar; Paget: meestal eenmalig |
| Zometa® | zoledroninezuur | 4 mg/100 ml | Botcomplicaties bij gevorderde maligniteiten en tumor-geïnduceerde hypercalciëmie | Botcomplicaties: frequentie van toediening is wisselend; bij hypercalciëmie: meestal eenmalig |
Zoledroninezuur
Zoledroninezuur is een krachtig intraveneus bisfosfonaat. Het wordt onder andere gebruikt bij:
- osteoporose met een verhoogd fractuurrisico;
- een recente heupfractuur;
- de ziekte van Paget;
- preventie van botcomplicaties bij gevorderde maligniteiten met botmetastasen;
- tumor-geïnduceerde hypercalciëmie.
Zoledroninezuur wordt intraveneus toegediend als infuus.
- Infusieduur: minimaal 15 minuten.
- Bij gebruik van concentraat: verdunnen met een calciumvrije infuusvloeistof, zoals NaCl 0,9% of glucose 5%.
- Voorafgaand aan de behandeling moet aandacht zijn voor een goede hydratietoestand.
- Voor iedere toediening is controle van de nierfunctie belangrijk.
- Zoledroninezuur wordt niet toegepast bij een ernstige nierfunctiestoornis; voor osteoporose wordt een creatinineklaring <30 ml/min als contra-indicatie genoemd.
Pamidroninezuur
Pamidroninezuur (pamidronaat) is eveneens een intraveneus bisfosfonaat. Het wordt voornamelijk gebruikt bij:
- hypercalciëmie als gevolg van maligniteit;
- botcomplicaties bij maligniteiten;
- bepaalde situaties waarin remming van botafbraak gewenst is.
Pamidronaat is beschikbaar als concentraat voor oplossing voor infusie.
Frequentie en dosering
De dosering en frequentie zijn sterk afhankelijk van de indicatie, de ernst van de aandoening en de nierfunctie. Daarom moet bij pamidronaat altijd het voorschrift en het ziekenhuisprotocol worden gevolgd. Bij oncologische toepassingen kan sprake zijn van herhaalde infusies, terwijl bij hypercalciëmie de behandeling afhankelijk is van de calciumwaarde en het klinische effect.
Toediening
Pamidronaat wordt langzaam intraveneus toegediend. Een voldoende lange infusieduur is belangrijk, mede vanwege het risico op nierfunctiestoornissen.
Bij intraveneuze behandeling met pamidronaat is bijzondere aandacht nodig voor:
- nierfunctie;
- hydratatie;
- calcium- en vitamine-D-status;
- eventuele acute fase-reacties.
Frequentie bij indicatie
-
Osteoporose
- 5 mg i.v.
- 1× per jaar.
-
Ziekte van Paget
- 5 mg i.v.
- Meestal eenmalig.
- Herhaling kan worden overwogen bij terugkeer van ziekteactiviteit, doorgaans niet eerder dan na één jaar.
-
Botcomplicaties bij maligniteiten
- 4 mg i.v.
- Doorgaans wisselend afhankelijk van de indicatie.
- In sommige behandelregimes wordt een langer interval gebruikt, bijvoorbeeld iedere 12 weken.
-
Tumorgeïnduceerde hypercalciëmie
- 4 mg i.v.
- Doorgaans eenmalig.
Kan een bisfosfonaatinfuus in de thuissituatie toegediend worden?
Ja, in vooraf bepaalde situaties kan intraveneuze bisfosfonaattherapie in de thuissituatie worden uitgevoerd. Dit is vooral interessant wanneer:
- de patiënt klinisch stabiel is;
- de behandeling volgens een vastgesteld protocol kan worden uitgevoerd;
- de benodigde controles vooraf zijn verricht;
- het ziekenhuis de medische verantwoordelijkheid en het voorschrift goed heeft georganiseerd;
- de thuiszorg voldoende deskundig is voor de betreffende infuusbehandeling;
- geneesmiddel, toedieningsmaterialen en eventuele spoed-/escalatieafspraken vooraf zijn geregeld.
- de patiënt wilsbekwaam is voor de betreffende beslissing en instemt met thuistoediening.
- er een geschikte en veilige intraveneuze toegang is en het vaatbed geschikt is voor de voorgeschreven behandeling.
- de thuissituatie een veilige werkomgeving biedt voor de verpleegkundige.
- de patiënt voorgelicht is over de behandeling, mogelijke bijwerkingen en de gang van zaken thuis.
- de patiënt de relevante schriftelijke informatie of patiëntenfolder heeft ontvangen.
- er duidelijke afspraken zijn over monitoring, bereikbaarheid, complicaties en escalatie.
De thuistoediening moet onderdeel zijn van een goed georganiseerd zorgpad tussen voorschrijver, ziekenhuis/apotheek, thuiszorg en eventueel de leverancier van infuuszorg.
Hoe breng je deze therapie naar huis?
-
Indicatie en voorschrift
De medisch specialist stelt de indicatie, schrijft het geneesmiddel voor en bepaalt:
- geneesmiddel;
- dosering;
- infuusvloeistof;
- infusiesnelheid/-duur;
- frequentie;
- noodzakelijke controles.
-
Controles vooraf
Afhankelijk van de indicatie worden onder andere beoordeeld:
- nierfunctie;
- calcium;
- vitamine-D-status;
- hydratietoestand;
- relevante comorbiditeit en medicatie.
Bij langdurige of hooggedoseerde intraveneuze behandeling, met name bij oncologische patiënten, is ook aandacht voor de mondgezondheid belangrijk vanwege het risico op osteonecrose van de kaak.
-
Bereiding en logistiek
Het geneesmiddel wordt volgens het voorschrift en de geldende bereidings- en toedieningsprocedure gereedgemaakt.
Voor thuistoediening moeten vooraf duidelijk zijn:
- wie het geneesmiddel levert;
- wie verantwoordelijk is voor bereiding;
- wie het geneesmiddel bij de patiënt aflevert;
- welke infuusmaterialen nodig zijn;
- wie de toediening uitvoert;
- wie verantwoordelijk is voor monitoring en eventuele complicaties.
-
Toediening thuis
De verpleegkundige controleert vóór de start:
- patiëntidentificatie;
- geneesmiddel en dosering;
- houdbaarheid;
- voorschrift;
- infuusweg;
- eventuele noodzakelijke laboratoriumuitslagen.
Daarna wordt het infuus volgens voorschrift toegediend en wordt de patiënt geobserveerd op bijvoorbeeld een acute infusiereactie.
Bij zoledroninezuur duurt het infuus minimaal 15 minuten.
-
Waar moet je bij thuistoediening extra op letten?
Nierfunctie
Bisfosfonaten worden grotendeels renaal geklaard. Vooral bij intraveneus pamidronaat en zoledroninezuur is aandacht voor de nierfunctie en voldoende hydratatie belangrijk.Acute fase-reactie
Na met name de eerste intraveneuze toediening kunnen koorts, spierpijn, gewrichtspijn, vermoeidheid en griepachtige klachten optreden. Deze reacties zijn meestal tijdelijk.Hypocalciëmie
Controleer of calcium en vitamine D voldoende zijn en volg het voorschrift/protocol.Osteonecrose van de kaak
Dit is zeldzaam, maar het risico is groter bij hooggedoseerde intraveneuze bisfosfonaten, met name bij patiënten met maligniteiten. Een goede mondgezondheid en aandacht voor tandheelkundige problemen zijn daarom belangrijk.Atypische femurfracturen
Bij langdurig gebruik zijn zeldzame atypische femurfracturen beschreven. Nieuwe of aanhoudende pijn in de dij of lies verdient beoordeling.
Bijwerkingen
Een goede vochttoestand vóór en na de behandeling is belangrijk. Adviseer de patiënt voldoende te drinken, tenzij er een vochtbeperking geldt, bijvoorbeeld bij hartfalen of bepaalde nierproblemen. Een vast advies van één à twee glazen vóór en na de toediening kan alleen worden gebruikt wanneer dit past bij de individuele patiënt.
Paracetamol kan helpen om griepachtige klachten na de toediening te verminderen. Volg hiervoor het behandelprotocol en de individuele medicatieafspraken. Inname kort na het infuus kan worden overwogen; een voorafgaande dosis is niet voor iedere patiënt standaard noodzakelijk.
Regelmatig voorkomende bijwerkingen
Na intraveneuze zoledroninezuurtoediening kunnen onder andere optreden:
- Hoofdpijn.
- Griepachtige klachten.
- Koorts en koude rillingen.
- Spier- en gewrichtspijn.
- Vermoeidheid en zwakte.
Deze klachten treden vaak op na de eerste toediening en verdwijnen doorgaans binnen enkele dagen.
Minder vaak voorkomende of ernstige bijwerkingen
- Bindvliesontsteking of andere oogklachten.
- Verslechtering van de nierfunctie.
- Hypocalciëmie.
- Osteonecrose van de kaak, vooral bij bepaalde oncologische behandelingen.
- Hartritmestoornissen, waaronder atriumfibrilleren.
- Overgevoeligheidsreacties, soms ernstig.
Vergoeding en bekostiging
De vergoeding is afhankelijk van het geneesmiddel, de indicatie, de plaats van toediening en de manier waarop de behandeling is georganiseerd.Bij geneesmiddelen die onderdeel zijn van een medisch-specialistische behandeling, valt het geneesmiddel onder de medisch-specialistische zorg. De zorgverzekeraar vergoedt deze behandeling in principe via het ziekenhuis/medisch-specialistische zorg.
Bij geneesmiddelen die als extramuraal geneesmiddel worden verstrekt, gelden de regels van het Geneesmiddelenvergoedingssysteem (GVS).
Voor geneesmiddelen die als onderdeel van medisch-specialistische zorg thuis worden toegediend, bestaan specifieke NZa-regels voor registratie en declaratie. De NZa heeft hiervoor vanaf 2026 ook prestaties voor ziekenhuisinzet bij thuistoediening van intramurale geneesmiddelen.
Belangrijk voor het zorgpad: de bekostiging moet daarom vóór de start van de thuistoediening worden afgestemd tussen ziekenhuis, thuiszorg, zorgverzekeraar en eventuele leverancier. De plaats van toediening bepaalt niet altijd zelfstandig wie het geneesmiddel moet declareren; voor medisch-specialistische geneesmiddelen gelden specifieke regels en uitzonderingen.
Hoe vaak moet laboratoriumonderzoek plaatsvinden?
Er is geen universeel controleschema dat voor iedere patiënt en iedere indicatie geldt. De frequentie moet aansluiten op het behandelprotocol, de productinformatie en de klinische situatie. Bij herhaalde oncologische toedieningen is controle van de nierfunctie vóór iedere dosis van bijzonder belang.
Praktisch aandachtspunt voor de overdracht: leg vast wie de laboratoriumcontroles aanvraagt, wie de uitslagen beoordeelt, binnen welke termijn dit gebeurt en wie besluit of de toediening doorgaat. De verpleegkundige dient niet zelfstandig te beslissen over toediening bij afwijkende of ontbrekende uitslagen buiten de afgesproken bevoegdheden en protocollen.
Tandheelkundige controle
Vooral bij oncologische patiënten die herhaaldelijk of hooggedoseerd intraveneus zoledroninezuur ontvangen, bestaat een risico op osteonecrose van de kaak.
- Adviseer vóór aanvang van de behandeling een tandheelkundige beoordeling, met name bij oncologische behandeling en bij aanwezigheid van risicofactoren.
- Besteed aandacht aan mondhygiëne en regelmatige tandartscontroles.
- Bespreek bestaande tandheelkundige problemen en geplande invasieve ingrepen met de behandelend arts en tandarts.
- Laat de patiënt contact opnemen bij kaakpijn, zwelling, loszittende tanden of wondjes in de mond die niet genezen.
De noodzaak en timing van een tandheelkundige beoordeling zijn afhankelijk van de indicatie en het risicoprofiel.
Bewaren en transporteren van zoledroninezuur
Een ongeopende flacon Aclasta hoeft niet in de koelkast te worden bewaard. Volgens de productinformatie zijn er voor de ongeopende fles geen speciale bewaarcondities. Bewaring in de koelkast is dus niet standaard nodig. Dit betekent niet dat iedere variant of verpakking van zoledroninezuur automatisch dezelfde bewaarvoorwaarden heeft.
Voor Zometa en generieke preparaten moet de bewaarinformatie van het daadwerkelijk geleverde product worden gevolgd.
Let op:
- Controleer altijd de productinformatie van het specifieke preparaat.
- Volg de voorgeschreven transportcondities en bescherm het geneesmiddel tegen omstandigheden die de kwaliteit kunnen beïnvloeden.
- Na openen of bereiden gelden andere voorwaarden dan voor een ongeopende flacon.
- Gebruik een bereide oplossing volgens de voorgeschreven termijn en aseptische werkwijze.
- Laat een gekoelde oplossing, wanneer koeling volgens de productinformatie van toepassing was, vóór toediening op kamertemperatuur komen.
Praktisch advies: Laat de patiënt het geneesmiddel niet op eigen initiatief in de koelkast bewaren. De apotheek of leverancier moet duidelijke instructies geven over opslag en transport. Wanneer de patiënt de medicatie zelf ontvangt of vervoert, moeten de afspraken aansluiten op de productinformatie en de logistieke procedure.
Bisfosfonaten in het kort
Bisfosfonaten remmen botafbraak.
- Zoledroninezuur → o.a. osteoporose, Paget, botmetastasen en hypercalciëmie
- Pamidroninezuur → met name oncologische toepassingen en hypercalciëmie
Toediening:
- Intraveneus
- Langzaam infuus
- Zoledroninezuur minimaal 15 minuten
Frequentie:
- Osteoporose: zoledroninezuur meestal 1× per jaar
- Botmetastasen: zoledroninezuur meestal elke 3–4 weken, afhankelijk van behandelprotocol
- Hypercalciëmie: vaak eenmalige behandeling
- Paget: meestal eenmalig, eventueel herhaling na ≥1 jaar
Naar huis:
- Mogelijk bij geselecteerde, stabiele patiënten
- Vooraf voorschrift, controles, logistiek en verantwoordelijkheden vastleggen
- Toediening volgens ziekenhuisprotocol
- Duidelijke afspraken over monitoring en escalatie
Vergoeding:
- Afhankelijk van geneesmiddel, indicatie en zorgorganisatie
- Bij medisch-specialistische/intramurale geneesmiddelen gelden specifieke NZa-regels voor thuistoediening.
Checklist thuistoediening bisfosfonaten
-
Bronvermelding